خاطره بازی با تیتراژهای ماندگار-۱۶۴؛ فاصله گرفتن از کلیشه های رایج باموسیقی به زندگی مریم مقدس وارد شوید

دریافت 6 MB

خبرگزاری مهر -گروه هنر-علیرضا سعیدی؛

کارکرد تیتراژ چیزی شبیه به جلد کتاب است که طراحش تلاش می کند با انتخاب عناصر، فرم ها و چینش ها با کمک گرافیک و موسیقی مخاطب یک اثر را در جریان موضوع قرار دهد. شرایطی که گاهی خیلی نکته سنج، اندیشمندانه و حساب شده پیش روی مخاطبان قرار می گیرد و گاهی هم به قدری سردستانه و از روی ادای یک تکلیف الزامی ایجاد می شود که بیننده را از اساس از یک اثر تصویری دور می کند.
آنچه بهانه ای شد تا بار دیگر رجعتی به کلیدواژه «تیتراژ» داشته ایم، مروری بر ماندگارترین و خاطره سازترین موسیقی های در ارتباط با برخی برنامه ها و آثار سینمایی و تلویزیونی است که برای خیلی از مخاطبان دربرگیرنده خاطرات تلخ و شیرینی است و رجوع باردیگر به آنها برای ما در هر شرایطی می تواند یک دنیا خاطره به همراه داشته باشد. خاطره بازی بعد از شروع و انتشار در نوروز ۱۴۰۰ و استقبال مخاطبان از آن، ما را بر آن داشت در قالب یک خاطره بازی هفتگی در ایام جمعه هر هفته، روح و ذهن مان را به آن بسپاریم و از معبر آن به سال هایی که حال مان بهتر از این روزهای پردردسر بود، برویم.
«خاطره بازی تیتراژهای ماندگار» عنوان سلسله گزارشی آرشیوی با همین رویکرد است که بصورت هفتگی می توانید در گروه هنر خبرگزاری مهر آنرا دنبال کنید.
در صد و شصت و چهارمین شماره از این روایت رسانه ای به بهانه ولادت حضرت عیسی مسیح (ع) به سراغ موسیقی متن و تیتراژ سریال و فیلم سینمایی «مریم مقدس» به آهنگسازی مجید انتظامی رفتیم که همچون دیگر آثار ماندگار این آهنگساز شهیر موسیقی فیلم توانسته تبدیل به یکی از مهم ترین شناسه های این پروژه تلویزیونی- سینمایی شود. مسیری که شنونده موسیقی بمحض شنیدن این ملودی می تواند نام سریال را به خاطر آورد اتفاقی که از عهده هر آهنگسازی بر نمی آید و این مجید انتظامی و تعداد کمی از هنرمندان هستند که می توانند این چنین ماهرانه و مبتکرانه دست به ساخت موسیقی بزنند که از مهم ترین و معتبرترین مولفه های یک پروژه تصویری به حساب آید.
فیلم سینمایی «مریم مقدس» به نویسندگی محمدسعید بهمن پور و کارگردانی شهریار بحرانی از پروژه های ملی سینمای ایران است که طی سالهای ۱۳۷۸ تا ۱۳۷۹ تولید و در سال ۱۳۸۰ روی پرده سینماها رفت. مسیری که بعدها فضایی را فراهم آورد تا دست اندرکاران این پروژه نسخه سریالی آنرا تدوین و چندی بعد در رسانه ملی پیش روی مخاطبان قرار دهند.
در خلاصه داستان پروژه «مریم مقدس» آمده است: شانزده سال قبل از میلاد مسیح زمانیکه مردم منتظرند تا مسیحای موعود متولد شود، فرزند عمران دختر می شود و مادرش نام کودک را مریم انتخاب می کند و چون قبل از تولد عهد بسته که او را تا زمان بلوغ به خدمت در معبد مقدس بگمارد، به معبد می رود اما تاکنون پای دختری به معبد باز نشده است. زکریا تلاش می کند که با تمامی مخالفت های روحانیان یهودی، مریم در معبد بماند و کم کم با وجود الهامات به مریم، مردم به سمت او جلب می شوند. اما پس از یک اتفاق، مریم از معبد رانده می شود. در همان موقع با خواست خداوندی مریم حامله می شود و این موضوع سوءظن مردم را برمی انگیزد. هرود که از تولد کودک احساس ناامنی می کند دستور قتل نوزاد را می دهد اما نوزاد به دنیا می آید و با صحبت کردن در گهواره همه را مبهوت می کند.
شبنم قلی خانی، پرویز پورحسینی، مریم رضوی، حسین یاری، محمد کاسبی، رویا تیموریان، شیرین بینا، جعفر دهقان، مرجان شیرمحمدی، کوروش تهامی، افسانه ناصری، محسن زهتاب، اندیشه فولادوند، هوشنگ منصورخاکی، رضا رضوی، زهرا سعیدی، محمد پورستار، فخرالدین صدیق شریف، رضا توکلی، ابوالفضل شاه کرم، مهدی فقیه، ماندانا نیرومند، رضا عظیمی، محمدرضا باقری، زهیریاری، مهتاب کرامتی، محمد ابراهیم خاری هنرمندانی بودند که در این پروژه بعنوان بازیگر حضور داشتند.
اما همان گونه که گفته شد، یکی از مهم ترین مولفه هایی که توانست در جذب مخاطب این پروژه پرطرفدار ایفای نقش کند، موسیقی متن و تیتراژ اثر است که حضور نام بزرگی چون مجید انتظامی با آن سابقه درخشانی که در حوزه تولید آثار ماندگار دارد، توانست فضایی را فراهم آورد که در آن عنصر موسیقی بعنوان یک شخصیت مهم و موثر جلوه درخشانی از خود به نمایش بگذارد.
براساس آن چه مختصر درباره ی موسیقی متن و تیتراژ پروژه «مریم مقدس» انتشار یافته، مجید انتظامی برای بار اول، برای ساخت موسیقی متن فیلم به ارمنستان سفر کرد و در آنجا با کمک ارکستر فلارمونیک ارمنستان، موسیقی اجرا شد که بگفته انتظامی این کار سخت اما نتیجه خیلی راضی کننده بود.
وی درباره ی علل ساخت موسیقی پروژه «مریم مقدس» در ارمنستان بیان کرد: وقتی به کسی تصویری می دهند طبیعی است که باید به نوع خاص و متفاوتی به آن تصویر فکر کند. آن زمان که پیشنهاد سریال «مریم مقدس» را به من دادند، متوجه شدم این سریال به سازهایی احتیاج دارد که در ایران نیست و اگر می خواستیم شبیه سازی نماییم دیگر آن اصالتی را که باید داشته باشد از دست می داد. به ویژه این که می خواستم موسیقی سریال بیشتر رنگ و بوی مسیحیت داشته باشد. با این وصف، نزدیک ترین جا به کشورمان ارمنستان بود که با سختی زیاد توانستم به آنجا بروم و ارکستر مورد نظرم را پیدا کنم و به رهبر ارکستر سمفونیک آنجا پارتیتور را نشان دهم.
این آهنگساز در جواب پرسشی بر مبنای سازبندی ارکستر موسیقی این پروژه توضیح داد: من در کنار سازهای دیگر از سازهایی چون «دودوک» و همین طور «کمانکه» که یک ساز تک سیمه است و حالا در موزه نگهداری می شود، استفاده کردیم. آن سازها را از موزه آوردند و نوازنده آنرا نواخت. سازهای ضربه ای محلیِ سریال هم در ایران رایج نبودند. چون می خواستم موسیقی صدایی بدوی داشته باشد تا تماشاگر را به فضای دوران زندگی حضرت مریم نزدیک کند، از آنها استفاده کردم.
انتظامی در جواب به سوالی با این محور که در مجموع چه طور تم فیلمها را حس می کند؟ اظهار داشت: فیلمی را بارها می بینم. این گونه فیلم ملکه ذهنم می شود و همینطور روزها و شب ها به آن فکر می کنم تا این که بصورت ناگهانی یک روز زمزمه ای می کنم و فورا آنرا می نویسم یا همان لحظه آنرا روی موبایلم ضبط می کنم و کم کم روی آن کار می کنم تا این که تمی شکل می گیرد که البته از خود فیلم بیرون آمده است. اینها اندوخته هایی است که آهنگساز در اختیار داشته و درس هایی است که خوانده است؛ موسیقی فیلم جزئی از یک کل است. اگر قرار باشد موسیقی فیلم ساز خودش را بزند و تماشاگر را از فضای فیلم پرت کند، همان بهتر که یک موسیقی را انتخاب کنند و روی تصویر بگذارند. شاید به فضای فیلم هم بیشتر بخورد. بنابراین موسیقی فیلمی، موسیقی است که در فیلم حل شود.
وی درباره ی جنبه های مختلف جذابیت ساخت ملودی برای آثار سینمایی و تلویزیونی اظهار داشت: حل شدن موسیقی در فیلم انواع مختلف دارد. عده ای مخالف این هستند که موسیقی ملودی داشته باشد. آنها بر این عقیده اند که ملودی امکان دارد حواس تماشاگر را پرت کند. می گویند بهتر است موسیقی فیلم بصورت رنگ باشد. در این صورت شما نمی توانید از آن تم خاصی را بیرون بکشید، مثل رنگ می ماند. با این وجود بر خلاف این نظر بسیاری از فیلمهای بزرگ دنیا مثل «لورنس عربستان»، «روزی روزگاری در آمریکا»، «دکتر ژیواگو»، «پدرخوانده» و کارهای جان ویلیامز و خیلی دیگر از آثار مطرح جهانی، همه دارای ملودی های فوق العاده ای هستند که نه تنها هیچ صدمه ای به فیلم و جذب تماشاگر نزده بلکه بخش مهمی از اهمیت این آثار به موسیقی های شان بوده است.
این آهنگساز که در کارنامه کارهای موسیقایی خود آثار ماندگاری را به ثبت رسانده، در واکنش به این که موسیقی یک فیلم باید بغیر از خود فیلم شنیدنی باشد؟ اظهار داشت: موسیقی خیلی از فیلمها پس از فیلم جایگاهی پیدا می کند. این روند طبیعی است و در تمام دنیا متداول می باشد. موسیقی فیلمهای موریکونه مثل «روزی روزگاری در آمریکا» یا موسیقی فیلمهای «پدرخوانده » مگر بغیر از فیلم شنیده نمی شود؟ خیلی ها آنها را می شنوند و لذت می برند. برخی مخالف این مورد هستند و می گویند نباید اینطور باشد اما جلوی بسیاری از سلیقه ها را نمی گردد، گرفت. ما کاری را می نماییم که در جهان پیاده می شود. در جهان، هم فیلم هایی پیدا می شوند که موسیقی ندارند و هم فیلم هایی که موسیقی شان شنیده نمی شود و بیشتر رنگ است و هم فیلم هایی که ملودی های خیلی زیبایی دارند. بر خلاف اشتباهی که رایج شده هیچ یک از این موارد دلیل غلط بودن آن نیست. به عقیده من همه اینها به نگاه کارگردان بازمی گردد. در ایران هم بدون مشورت با کارگردان کار نمی نماییم. او باید به ما بگوید چه نوع موسیقی می خواهد.
انتظامی درباره ی این که چرا همیشه موسیقی فیلم هایی را که داستان های شان برای ساخت آهنگ، فراز و فرود و سختی های بسیاری دارند، انتخاب می کند؟ اظهار نمود: بعید می دانم هیچ موزیسینی ادعا کند، همه چیز را می داند. به نظرم هیچ گاه کسی به انتهای موسیقی نمی رسد ازاین رو همیشه دوست داشتم کارهای سخت انجام دهم. این را کارنامه هنری ام نشان داده است. علاقه نداشتم خیلی بسمت موسیقی فیلمهای خانوادگی بروم. فیلم هایم بیشتر در ارتباط با جبهه و همین طور رزمنده ها بوده است. همیشه احترام زیادی برای افرادی که جان شان را برای سربلندی ایران در دستان شان گذاشتند، می گذارم. من که در خانه ام نشسته ام و کاری نمی کنم. کار اصلی را آنها کردند و می کنند و کار ما در مقابل کار آنها قابل قیاس نیست. ما فقط به صورتی به کارهایی که آنها کرده اند می بالیم و اهتمام می نماییم حسی از کار آنها را بصورت موسیقی القا نماییم.
براساس آن چه مجید انتظامی توضیح داده، میتوان از رویکرد کلی و فلسفه موسیقی پروژه «مریم مقدس» چنین برداشت کرد که انتظامی برای ساخت موسیقی این فیلم، که به زندگی حضرت مریم (س) و تولد حضرت عیسی (ع) می پردازد، نیاز به خلق فضایی قدسی، تاریخی و با این حال انسانی داشت. وی در این چارچوب کوشش کرد از افتادن در دام «کلیشه های موسیقی مذهبی رایج» پرهیز و بجای استفاده از موتیف های آشنا، به ساخت بافت های صوتی متناسب با فضای تاریخی داستان و حالات درونی شخصیت ها بپردازد فرآیندی که در ارکستراسیون و سازبندی هم به وضوح شنیده می شود و شنونده شاهد هم جواری سازهای غربی، سازهای باستانی و سازهای شرقی در تلفیقی هوشمندانه است که در قالب «ارکستر زهی»، «ارکستر سازهای بادی و چوبی و برنجی»، «سازهای محوری»، «سازهای خاص»، «سازهای کوبه ای» و همینطور خواننده و گروه کُر خودنمایی می کنند.
به هر ترتیب بنظر می رسد «ضرب آهنگ آرام و مراقبه گونه»، «ملودی های گسترده و در خدمت محتوا»، «هارمونی متناسب» طراحی شده از جانب مجید انتظامی در پروژه «مریم مقدس» نه یک موسیقی «داستانی صرف»، که یک تجربه باارزش در حوزه موسیقی عرفانی است که او با دانش عمیق خود در موسیقی ایرانی و جهانی و با درکی تاریخی از فضای داستان، اثری ساخت که بیشتر از آنکه «توصیف گر» باشد، «تداعی گر» است و نحوه سازبندی تلفیقی او مخاطب را به درون حال وهوای شخصیت اصلی فیلم می برد.
این گونه فیلم ملکه ذهنم می شود و همین طور روزها و شب ها به آن فکر می کنم تا اینکه به طور ناگهانی یک روز زمزمه ای می کنم و فورا آن را می نویسم یا همان لحظه آن را روی موبایلم ضبط می کنم و کم کم روی آن کار می کنم تا اینکه تمی شکل می گیرد که البته از خود فیلم بیرون آمده است. کار اصلی را آنها کردند و می کنند و کار ما در مقابل کار آنها قابل مقایسه نیست. وی در این چارچوب کوشش کرد از افتادن در دام کلیشه های موسیقی مذهبی رایج پرهیز و به جای استفاده از موتیف های آشنا، به ساخت بافت های صوتی متناسب با فضای تاریخی داستان و حالات درونی شخصیت ها بپردازد فرآیندی که در ارکستراسیون و سازبندی هم به وضوح شنیده می شود و شنونده شاهد هم جواری سازهای غربی، سازهای باستانی و سازهای شرقی در تلفیقی هوشمندانه است که در قالب ارکستر زهی، ارکستر سازهای بادی و چوبی و برنجی، سازهای محوری، سازهای خاص، سازهای کوبه ای و همین طور خواننده و گروه کُر خودنمایی می کنند.